เรื่องเด่น

ล้วงปรากฏการณ์ ‘ข่าวลวง’

Published 3 ก.ย. 2018

By Rabbit Today

Hoax-News-Beat-Rabbit-Today-MAIN_920x470-1

ขณะที่คุณกำลังอ่านบทความนี้ อีกซีกหนึ่งของโลกกำลังสับสนอลหม่านกับ ‘สงครามข้อมูลข่าวสาร’

เมื่ออัยการพิเศษเตรียมเรียก 'นายโดนัลด์ ทรัมป์' เข้าสู่กระบวนการไต่สวน หลังจากหน่วยข่าวกรองอ้างว่า รัสเซียมีบทบาทในการแทรกแซงการเลือกตั้งประธานาธิบดีสหรัฐฯ เมื่อปี 2016 เพื่อให้ทรัมป์คว้าชัยชนะในศึกชิงเก้าอี้ทำเนียบขาว

จากข่าวร้อนแรงนี้ นำไปสู่การเปิดโปงเรื่องราวอีกมากมาย อาทิ รัสเซียเคยส่งคนเข้าพบทีมหาเสียงของทรัมป์เพื่อส่งมอบข้อมูลลับของ ‘นางฮิลลารี คลินตัน’ คู่แข่งทางการเมืองคนสำคัญ โดยมีบุตรชายคนโตของทรัมป์อยู่ในการประชุมด้วย 

ขณะเดียวกันก็มีข่าวว่า ลูกเขยของทรัมป์ก็เคยแอบไปเจรจากับรัสเซียเพื่อขอตั้งสายลับก่อนศึกเลือกตั้ง ลามไปถึงกรณีที่ ‘มาร์ค ซักเคอร์เบิร์ก’ ผู้ก่อตั้งเฟซบุ๊ก ต้องเข้าชี้แจงต่อสภาคองเกรส หลังปล่อยให้ข้อมูลผู้ใช้กว่า 87 ล้านรายชื่อรั่วไหลไปถึงมือทีมหาเสียงของทรัมป์ 

อ่านถึงตรงนี้ หลายคนอาจเรียกหายาพาราฯ 

นี่คือตัวอย่างของข่าวยุ่งอิรุงตุงนังที่ประชาคมโลกกำลังจับตามอง แต่ประเด็นสำคัญมากกว่านั้น เราเลือกที่จะเชื่ออะไรได้บ้าง ข่าวไหนจริง ข่าวไหนลวง

ในยุคที่ข้อมูลมหาศาลเข้าจู่โจมเราจากรอบทิศทางเช่นนี้ กว่าที่ข่าวสารจะเดินทางมาถึงหน้าจอสมาร์ตโฟนของเรา ไม่มากก็น้อย มันย่อมผ่านการดัดแปลง และถูกบิดเบือน จนนำไปสู่ 'ปรากฎการณ์ข่าวลวง' ที่กำลังเป็นปัญหาใหญ่ของทั่วโลก บรรทัดต่อจากนี้ เรามาร่วมแกะรอยที่มาของ ‘ข่าวลวง’ รวมทั้งผลกระทบที่เคยสร้างความสั่นสะเทือนกันมาแล้วทั่วโลก!

ปรากฏการณ์ข่าวลวง

ดร.มานะ ตรีรยาภิวัฒน์ นักวิชาการด้านสื่อและคณบดีคณะนิเทศศาสตร์ มหาวิทยาลัยหอการค้าไทย ได้เปิดมุมมองเกี่ยวกับ ‘ปรากฏการณ์ข่าวลวง’ ผ่าน Rabbit Today ว่า ข่าวลวง ข่าวหลอก ข่าวเท็จ หรือที่เรียกกันว่า ‘Hoax News’ นั้น เป็นสิ่งที่มีมานานแล้ว เพียงแต่ไม่ได้แพร่สะพัดรวดเร็วเหมือนในสมัยนี้ 

“สมัยก่อน ทุกๆ ข่าวจะต้องเผยแพร่ผ่านสื่อมวลชน มีกองบรรณาธิการคอยทำหน้าที่คัดกรองข่าวสาร และเช็คข้อมูลกันพอสมควร กรณีข่าวลวงจะมีขึ้นในช่วงสถานการณ์ที่ไม่ปกติ เรียกว่า IO (Information Operation) หรือการปฏิบัติการสารสนเทศ ซึ่งจะเกิดขึ้นเมื่อมีวิกฤตทางการเมือง โดยจะเป็นการปล่อยข้อมูลข่าวสารเท็จออกไป ปัญหานี้เจอกันทั่วโลกครับ แม้แต่สำนักข่าวดังๆ อย่าง CNN หรือ BBC ก็เคยถูกตั้งคำถามถึงข้อเท็จจริงของสิ่งที่นำเสนอกันมาแล้วทั้งสิ้น 

แต่หากถามว่า สาเหตุที่ข่าวลวงแพร่ระบาดมากขึ้นในปัจจุบัน ส่วนหนึ่งเกิดจากการพัฒนาของสื่อ โดยเฉพาะสื่อสังคมออนไลน์ เช่น เฟซบุ๊ก ทวิตเตอร์ ยูทูป ทุกคนสามารถส่งข้อมูลข่าวสารได้ ไม่ใช่เฉพาะสื่อมวลชนอีกต่อไป” 

ทำไมต้องปล่อย ‘ข่าวลวง’

ข่าวลวงแทรกซึมอยู่ในทุกวงการ แต่เคยสงสัยไหมว่าเขาปล่อยข่าวลวงเพื่ออะไร สำหรับข้อสงสัยนี้ ดร.มานะ ตรีรยาภิวัฒน์ อธิบายไว้ว่า คนที่ปล่อยข่าวลวงต้องการผลประโยชน์ทางใดทางหนึ่ง เช่น การเมือง และเศรษฐกิจ โดยกล่าวโจมตีฝ่ายตรงข้าม หรือให้ข้อมูลที่บิดเบือนเพื่อหวังผลทางธุรกิจของตัวเอง 

“แต่ที่น่าสนใจมากกว่านั้น ปัจจุบันยังมีคนที่ปล่อยข่าวลวงโดยไม่หวังผลใดๆ แต่ทำเพื่อความสนุกและมีความสุขที่ได้สร้างความสับสนในโลกออนไลน์ เรียกกันง่ายๆ ว่า ‘เกรียนออนไลน์’ ซึ่งต้นตอของปัญหานี้คือ คนเสพข้อมูลบางส่วนขาดการรู้เท่าทันสื่อ โดยเฉพาะกลุ่มผู้สูงวัย เนื่องจากคนกลุ่มนี้เคยชินกับการเชื่อข่าวสารจากสื่อมวลชนที่ผ่านการคัดกรองมาแล้ว ทีนี้พอได้รับข่าวสารที่ส่งต่อมา ก็เกิดการเชื่อและแชร์ต่อทันที เพราะเขาคิดว่าหากข่าวนี้ไม่จริงจะส่งต่อมาทำไม นี่เองจึงนำไปสู่การแพร่ระบาดของข่าวลวงในปัจจุบัน”

 

ย้อนรอยข่าวดังลวงโลก

Piltdown Man สะเทือนวงการมานุษยวิทยา

ล้วงปรากฏการณ์ ‘ข่าวลวง’ ,News Beat,Rabbit Today

Charles Dawson นักโบราณคดีชาวอังกฤษสร้างเสียงฮือฮาด้วยการประกาศว่า ได้ค้นพบกะโหลก เศษฟอสซิลกรามและฟันมนุษย์ ที่หมู่บ้านพิลท์ดาวน์ (Piltdown) เทศมณฑลอีสต์ซัสเซกซ์ (East Sussex) ประเทศอังกฤษ ในปี ค.ศ. 1912  ซึ่งอาจเป็นการค้นพบจุดเชื่อมโยงที่หายไปของวิวัฒนาการระหว่างคนและลิง ข่าวนี้สั่นสะเทือนวงการมานุษยวิทยาและท้าทายทฤษฎีวิวัฒนาการอย่างมาก สันนิษฐานว่ากะโหลกและฟอสซิลที่พบมีอายุเก่าแก่ถึง 500,000 ปี

จนกระทั่งปี ค.ศ. 1949 ดร. Kenneth Oakley นักธรณีวิทยาแห่งพิพิธภัณฑ์ประวัติศาสตร์ธรรมชาติของอังกฤษ ใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่ตรวจสอบทางวิทยาศาสตร์แล้วพบว่า ชิ้นส่วนเหล่านั้นเป็นของสิ่งมีชีวิตที่มีสปีชีส์แตกต่างกัน กะโหลกเป็นของมนุษย์ ส่วนฟอสซิลกรามและฟันอาจเป็นของลิงอุรังอิตัง โดยมีอายุเก่าแก่เพียง 50,000 ปีเท่านั้น!

ในที่สุดปี ค.ศ. 1953 มีการประกาศอย่างเป็นทางการว่า มนุษย์พิลท์ดาวน์ของ Charles Dawson เป็นเพียงเรื่องหลอกลวงที่โลกหลงเชื่อกันมานานกว่า 4 ทศวรรษ

 

ตำนานสัตว์ประหลาดแห่งล็อกเนสส์

ล้วงปรากฏการณ์ ‘ข่าวลวง’ ,News Beat,Rabbit Today

ปี ค.ศ. 1943 ศัลยแพทย์ชาวอังกฤษ Colonel Robert Wilson อ้างว่า ระหว่างที่กำลังขับรถผ่านทะเลสาบล็อกเนสส์ สามารถถ่ายภาพสัตว์ประหลาด ‘เนสซี’ ได้ จนกลายเป็นข่าวที่โด่งดังมาก มีนักท่องเที่ยวจากทั่วโลกเดินทางมาเยือนสกอตแลนด์ เพื่อมาส่องหาตัวเนสซี แต่ต่อมามีผู้เชี่ยวชาญพิสูจน์ว่า ภาพดังกล่าวไม่สามารถพิสูจน์ข้อเท็จจริงได้ ขณะที่สำนักข่าว The Guardian รายงานว่า ก่อนที่ศัลยแพทย์ผู้ถ่ายภาพเนสซีได้จะเสียชีวิต เขายอมสารภาพว่า ภาพดังกล่าวเป็นภาพของเล่นเรือดำน้ำ ไม่ใช่สัตว์ประหลาดแห่งทะเลสาบอย่างที่หลายคนเชื่อกัน

 

กบไม่ได้พูดเรื่องนครวัด

ล้วงปรากฏการณ์ ‘ข่าวลวง’ ,News Beat,Rabbit Today

หากใครยังจำกันได้ ในเดือนมกราคม ค.ศ. 2003 มีหนังสือพิมพ์กัมพูชาฉบับหนึ่งเสนอข่าว กบ-สุวนันท์ คงยิ่ง ซูเปอร์สตาร์ชาวไทย พูดจาดูหมิ่นชาวกัมพูชา และพาดพิงว่ากัมพูชาขโมยนครวัดไปจากไทย ข่าวนี้สร้างความไม่พอใจให้แก่ชาวกัมพูชา จนนำไปสู่เหตุการณ์จลาจลบุกเผาสถานทูตไทย ณ กรุงพนมเปญ ภายหลังกบ-สุวนันท์ ให้สัมภาษณ์น้ำตานองหน้าว่า “กบไม่ได้พูดเรื่องนครวัด” ต่อมาหนังสือพิมพ์ฉบับดังกล่าวก็เผยต้นตอข่าวลวงนี้ว่า ได้นำข้อมูลมาจากกลุ่มชาตินิยมกัมพูชา ซึ่งทั้งหมดไม่มีแหล่งอ้างอิงที่ชัดเจน!

 

เฉินหลงเสียชีวิต (ซ้ำแล้วซ้ำเล่า)

ล้วงปรากฏการณ์ ‘ข่าวลวง’ ,News Beat,Rabbit Today

แจ็คกี้ ชาน หรือ เฉินหลง นักแสดงชื่อดังชาวฮ่องกง ผู้ผ่านข่าวลวงเรื่องการเสียชีวิตมาหลายต่อหลายครั้ง ในปี ค.ศ. 2011 มีข่าวว่าเฉินหลงเสียชีวิตจากภาวะหัวใจล้มเหลว จนโฆษกส่วนตัวต้องออกมาแถลงว่า ข่าวดังกล่าวไม่มีมูลความจริง ต่อมาปี ค.ศ. 2013 แฟนๆ ก็ตกใจกันอีกรอบ หลังมีมือดีปล่อยข่าวเฉินหลงประสบอุบัติเหตุเสียชีวิต จนเฉินหลงต้องถ่ายภาพตนเองโพสต์ลงเฟซบุ๊กเพื่อยืนยันว่ายังสบายดี และล่าสุดปี 2018 ก็มีข่าวว่าเฉินหลงเสียชีวิตอีกครั้ง กลายเป็นนักแสดงที่มีข่าวเสียชีวิตซ้ำแล้วซ้ำเล่าจริงๆ

 

นักบินอวกาศสูงขึ้น 9 ซม. ในสภาวะไร้น้ำหนัก

ล้วงปรากฏการณ์ ‘ข่าวลวง’ ,News Beat,Rabbit Today

เดือนมกราคมที่ผ่านมา โนริชิเกะ คานาอิ นักบินอวกาศสัญชาติญี่ปุ่น ตกเป็นที่สนใจของคนทั่วโลก เนื่องจากให้ข่าวว่า ส่วนสูงของตนเพิ่มขึ้น 9 เซนติเมตรในสภาวะไร้น้ำหนัก หลังขึ้นไปปฏิบัติหน้าที่บนสถานีอวกาศนานาชาติ (ISS) เป็นเวลา 6 เดือน แต่ต่อมาได้แถลงขอโทษ เพราะจริงๆ แล้วเขาสูงขึ้นเพียง 2 เซนติเมตรเท่านั้น

 

ท่ามกลางข้อมูลอันบิดเบือน...เราควรใช้ชีวิตอย่างไรในสังคมข่าวลวง

Hoax-News-News-Beat-Rabbit-Today-4

‘ปรากฏการณ์ข่าวลวง’ กลายเป็นปัญหาใหญ่ร่วมกันของผู้คนทั่วโลก กระทั่งในปี ค.ศ. 2009 Alan Miller ผู้สื่อข่าวรางวัลพูลิตเซอร์ ก็ได้ก่อตั้งองค์กร News Literacy Project ขึ้นในสหรัฐอเมริกา เพื่อสอนให้นักเรียนชาวอเมริกันรู้จักวิเคราะห์และแยกแยะข่าวปลอม ขณะที่ประธานาธิบดีเอ็มมานูเอล มาครง แห่งฝรั่งเศส ก็เตรียมเสนอกฎหมายควบคุมโซเชียลมีเดียเพื่อหาวิธีรับมือกับการบิดเบือนข่าวสารในปัจจุบัน 

สำหรับประเทศไทย คุณคิดว่าเราควรมีมาตรการรับมือกับเรื่องเหล่านี้แล้วหรือยัง

อดีตเหยี่ยวข่าวที่ไม่ขอเปิดเผยนามของสำนักข่าวรอยเตอร์ประจำประเทศไทย ผู้คร่ำหวอดอยู่ในแวดวงสื่อมานานกว่า 30 ปี บอกกับ Rabbit Today ว่า “ข่าวลวงในอดีตและปัจจุบันก็มีเหมือนๆ กัน แต่โซเชียลมีเดียคือตัวการสำคัญในการแพร่สะพัดข้อมูล เราควรตั้งรับกับข่าวลวงเหล่านี้อย่างมีสติและใช้วิจารณญาณอย่างรอบคอบ ข่าวลวงไม่มีทางหมดไป เพราะฉะนั้นผู้เสพข่าวจึงต้องมีภูมิคุ้มกัน” 

ซึ่งเห็นพ้องต้องกันกับ ดร.มานะ ตรีรยาภิวัฒน์ ที่มองว่า ปัญหาเหล่านี้กำลังถูกแก้ที่ปลายเหตุ นั่นคือ การไล่จับคนที่ผลิตข่าวลวง แต่หลงลืมประเด็นสำคัญกว่านั้น คือต้องสร้างวัคซีนให้กับเยาวชนหรือผู้เสพข่าวสารด้วย

“ทุกวันนี้ โรงเรียนสอนใช้เทคโนโลยี แต่ยังขาดการปลูกฝังภูมิคุ้มกันให้เยาวชนรู้เท่าทันข้อมูลข่าวสาร”

ถึงที่สุด เมื่อข่าวลวงเกิดจากคน ก็ต้องเริ่มแก้ที่คน เป็นจุดเริ่มต้นที่ดีที่สุด... 


AUTHOR :

Rabbit Today
Rabbit Today
Rabbit Today สื่อรายวันที่พร้อมจะเป็นเพื่อนกับผู้อ่าน เปิดกว้างในทุกๆมุมมองอย่างสร้างสรรค์ เราพร้อมที่จะเชื่อมต่อกับคุณในทุกช่องทาง เพื่อส่งต่อแรงบันดาลใจดีๆสู่คุณ...